U bent hier

Zij was geen engel: een verborgen meesterwerk van Titiaan in het Rubenshuis

Openbaar Kunstbezit Vlaanderen -Titiaan portret van een dame en jongen

 

 

 

Opnieuw kan het Rubenshuis in Antwerpen uitpakken met een bruikleen van wereldklasse. Ondanks de interesse van enkele van de meest gerenommeerde musea ter wereld, zoals het Metropolitan in New York en het Prado in Madrid, mocht het Rubenshuis Titiaans Portret van een dame en haar dochter verwelkomen. Het bruikleenbeleid werpt duidelijk vruchten af.

 

Het museum wist eerder al een onverwacht gevonden tronie van Van Dyck en een altaarstuk van Tintoretto uit de verzameling van de overleden rockster David Bowie binnen te halen. Het vertrouwen dat verzamelaars in het Rubenshuis stellen, overtuigde ook de nieuwe eigenaars van deze Titiaan om het werk in langdurig bruikleen te geven. Directeur Ben van Beneden spreekt van een ‘mijlpaal’ voor het Rubenshuis. Het gebeurt zelden dat oude meesters van dergelijke kwaliteit op de markt komen, en door de hoge prijzen is het praktisch onmogelijk voor musea om ze te verwerven. Burgemeester Bart De Wever, “ongelofelijk blij en dankbaar” voor het bruikleen, wijst op het belang van de samenwerking tussen musea en private partners.

 

Onafgewerkt Portret van een dame en haar dochter

 

Tiziano Vicellio (ca. 1488-1576) geldt als de voornaamste Venetiaanse renaissanceschilder. Geboren in het gehucht Pieve di Cadori, wordt zijn talent al vroeg opgemerkt en gaat hij in de leer bij de toonaangevende schilders Gentile en Giovanni Bellini. Na de dood van zijn meesters en zijn begaafde medeleerling Giorgione ligt het pad open voor Titiaan om de absolute ster aan het Venetiaanse firmament te worden. Naarmate hij ouder wordt, gaat hij gedurfder en expressiever schilderen. Hij is hiermee zijn tijd ver vooruit. In zijn carrière van bijna zeven decennia portretteert hij de groten van zijn tijd: onder meer verschillende doges en pausen, Frans I van Frankrijk, Filips II van Spanje en keizer Karel V. Het is die laatste die hem in 1530 tot hofschilder benoemt en tot de adelstand verheft.

 

Dit werk dateert van rond 1550 en is uitzonderlijk in Titiaans oeuvre: het is het enige portret van een moeder en dochter dat van hem bekend is. Zoals gebruikelijk werkte Titiaan eerst de gezichten in detail uit. Armen en kleding bleven onafgewerkt. Dit is niet uitzonderlijk: Titiaan liet wel vaker schilderijen staan om er later aan verder te werken. Zeker wanneer er geen opdracht achter zat, was er geen haast geboden.

 

Als engel is de dame onherkenbaar. Een overgebleven oorring doet echter vermoeden dat Tobias meer te verbergen heeft...

Foto: KIK-IRPA

 

Na Titiaans dood werd het portret overschilderd in zijn atelier - mogelijk door Leonardo Corona, die ook andere schilderijen van de meester afwerkte. De dame en haar dochter veranderden in Tobias en een engel. Die figuren komen uit een nu nog maar weinig bekend verhaal uit het Oude Testament: met de hulp van de aartsengel Rafaël slaagt de jonge Tobias erin om Sara te redden uit de klauwen van de demon Asmodeus en zijn vader te genezen van blindheid. Een mogelijke verklaring voor de overschildering is commerciële logica: een bijbeltafereel valt makkelijker te verkopen dan een anoniem portret. Een andere theorie stelt dat we op het portret eigenlijk Titiaans maîtresse en zijn buitenechtelijke dochter zien en dat zijn nabestaanden dit liefst verborgen hielden.

 

Bewogen geschiedenis

 

Het mag een wonder heten dat het portret doorheen zijn tumultueuze geschiedenis niet verloren gegaan is. In 1581 verkocht Pomponio Vecellio, de oudste zoon en erfgenaam van Titiaan, diens huis en inboedel – waaronder het portret – aan Cristoforo Barbarigo, telg uit een voornaam Venetiaans patriciërsgeslacht. Na die aankoop werd het Palazzo Barbarigo della Terrazza één van de voornaamste trekpleisters voor bezoekers van Venetië met interesse voor schilderkunst, aangezien er werken te zien waren uit alle fases van Titiaans rijkgevulde carrière. Ook Pieter Paul Rubens en Antoon van Dyck, die beiden in Titiaan een groot voorbeeld zagen, brachten tijdens hun Italiëreis een bezoek aan de verzameling, waar ze mogelijk dit schilderij zagen – zij het nog steeds “in vermomming”.

 

 

In 1850 kocht Nicolaas I van Rusland de Barbarigo-collectie op. Een opmerkelijke voetnoot is dat de tsaar enkele portretten afwees omdat ze naar zijn smaak niet afgewerkt genoeg waren. Dit bleek wel vaker het geval met werken uit Titiaans nalatenschap. Bij de herinrichting van het Hermitage - waar het leeuwendeel van de collectie nog steeds te zien is) -werden in 1853 bijna 1200 uit de keizerlijke verzameling opnieuw verkocht. Tobias en de engel kwamen in het bezit van de Poolse aristocraat graaf Tyszkiewicz, een befaamd verzamelaar en archeoloog. Het werk bleef nog tot 1913 in het bezit van de familie, om in 1920 in handen te komen van de Parijse kunsthandelaar René Gimpel, die vooral bekend is om zijn na de Tweede Wereldoorlog gepubliceerde dagboek.

 

Vlak voor het uitbreken van de oorlog bracht Gimpel zijn verzameling in veiligheid in een Londense garage, echter zonder dat iemand anders op de hoogte was van de exacte locatie. Na de Franse overgave in 1940 ging Gimpel in het verzet. In 1944 werd hij door de nazi’s opgepakt en gedeporteerd naar het concentratiekamp Neuengamme, waar hij in januari ’45 stierf. Pas na meer dan een jaar zoeken slaagden Gimpels zonen erin de schilderijen te lokaliseren in Bayswater. Verschillende aanpalende gebouwen waren tijdens de Blitz in puin gelegd, maar de garage bleek aan de bommen ontsnapt te zijn.

 

De ontdekking van het origineel

 

In 1948 liet Jean Gimpel het werk onderzoeken in het Courtauld Institute of Art in Londen. Uit röntgenonderzoek bleek dat onder Tobias en de engel nog een portret verborgen zat. In 1970 kocht de Ierse schilder en restaurateur Alec Cobbe het schilderij aan. Meer dan een decennium later ving hij aan met het blootleggen van het origineel. Dit proces nam meer dan twintig jaar in beslag: met engelengeduld worden de overschilderingen millimeter voor millimeter verwijderd.

 

 

Het verbluffende resultaat werd aan het publiek getoond tijdens grote Titiaan-tentoonstellingen in het Prado in 2003 en in het Musée du Luxembourg te Parijs in 2006. Een poging om het werk te veilen bij Christie’s mislukte echter. Misschien was de markt nog niet klaar voor een onafgewerkt schilderij? Daar kwam verandering in met de spraakmakende tentoonstelling Unfinished: Thoughts Left Visible in het New Yorkse Met Breuer, dat duidelijk maakte hoezeer onafgewerkte schilderijen ons een blik gunnen op het scheppingsproces van de grote meesters. Het Portret van een dame en haar dochter viel ook hier te bewonderen.

 

In 2017 raakte het uiteindelijk toch verkocht aan privéverzamelaars, die besloten dat dit een uitzonderlijk werk is dat publiek toegankelijk hoort te zijn. En zo komt het na lange omzwervingen terecht in Antwerpen. Daar bevindt het zich dichtbij de enige andere Titiaan in Belgisch bezit: Jacopo Pesaro door paus Alexander VI voorgesteld aan de Heilige Petrus uit 1512.

 

Artikelfoto:

Titiaan, Portret van een dame en haar dochter 

Ca. 1550

Olie op doek, 88,3 x 80,6 cm

Privébezit, langdurig bruikleen aan het Rubenshuis

Foto: Stephane Bazzo for KIK-IRPA